İçindekiler
- Metodoloji ve veri kaynağı
- Türkiye vs OECD: Özet karşılaştırma tablosu
- Sağlık durumu: yaşam süresi, önlenebilir/tedavi edilebilir ölümler
- Risk faktörleri: sigara, obezite, fiziksel aktivite, hava kirliliği
- Erişim ve kalite: kapsama, karşılanmayan ihtiyaç, memnuniyet, taramalar
- Sağlık harcaması: kişi başı ve GSYİH payı
- Sağlık işgücü: hekim ve hemşire sayısı
- Altyapı: yatak ve görüntüleme cihazları
- Bu veriler sağlık çalışanı ve halk için ne anlatıyor?
- Öncelikli politika alanları
- İnfografik/Tablo önerileri
- Kaynaklar
Metodoloji ve veri kaynağı
Bu analiz, OECD’nin “Health at a Glance 2025” raporundaki Türkiye ülke sayfasında yer alan en güncel karşılaştırmalı göstergeler kullanılarak hazırlanmıştır. OECD, ülkeler arası karşılaştırılabilirliği sağlamak için standart tanım ve metodolojiler (OECD Health Statistics 2025) üzerinden ilerler. Veriler, göstergeye göre “en yakın yıl” yaklaşımıyla raporlanır; bazı kalemler 2024 (harcama/GSYİH gibi) tahmini ya da en yakın yıl değerleriyle verilir.
Okumayı kolaylaştıran not: “Önlenebilir” ve “Tedavi edilebilir” ölüm ne demek?
Önlenebilir ölüm: Sağlıklı yaşam, risk faktörlerini azaltma ve koruyucu politikalarla (tütün kontrolü, trafik güvenliği, çevre sağlığı vb.) önlenebilecek erken ölümleri ifade eder.
Tedavi edilebilir ölüm: Erken tanı, etkili tedavi ve zamanında sağlık hizmetiyle önlenebilecek ölümleri ifade eder. Bu gösterge; erişim, kalite, süreklilik ve sağlık sisteminin etkinliğine dair güçlü bir sinyal verir.
Türkiye vs OECD: Özet karşılaştırma tablosu (OECD Health at a Glance 2025)
| Gösterge | Türkiye | OECD Ortalaması | Ne anlama geliyor? |
|---|---|---|---|
| Yaşam beklentisi | 77,3 yıl | +3,8 yıl daha yüksek | Sağlık sonuçlarında iyileştirme alanı; kronik hastalık yükü ve risk faktörleri etkili. |
| Önlenebilir ölüm (100.000’de) | 168 | 145 | Koruyucu sağlık, çevre/yaşam tarzı politikalarında güçlenme ihtiyacı. |
| Tedavi edilebilir ölüm (100.000’de) | 119 | 77 | Erken tanı, zamanında tedavi, kalite ve süreklilikte iyileştirme ihtiyacı. |
| Günlük sigara | %28,3 | %14,8 | Tütün kontrolü ve bırakma desteği kritik. |
| Yetersiz fiziksel aktivite | %44 | %30 | Hareketsizlik; obezite, diyabet ve kalp-damar riskini artırır. |
| Öz-bildirim obezite | %20 | %19 | Artan kronik hastalık riski; beslenme/aktivite politikaları önemlidir. |
| PM2.5 maruziyeti | 22,1 µg/m³ | 11,2 µg/m³ | Hava kirliliği: solunum ve kardiyovasküler hastalık yükünü artırır. |
| Sağlık hizmeti kapsamı | %99 | - | Erişimde güçlü yan: çekirdek hizmetlerde yüksek kapsama. |
| Memnuniyet (kaliteli hizmetin erişilebilirliği) | %41 | %64 | Deneyim/kalite algısı düşük: yoğunluk, randevu, iletişim ve süreklilik etkili. |
| Karşılanmayan ihtiyaç | %1,2 | %3,4 | Erişimde güçlü; ancak memnuniyet düşük olduğu için “nitelik” boyutu öne çıkıyor. |
| DTP aşısı | %96 | Daha düşük | Koruyucu hizmetlerin bazı alanlarında iyi performans. |
| Meme kanseri taraması | %37 | %55 | Erken tanıda katılım düşük; tedavi edilebilir ölümle ilişkili olabilir. |
| Kişi başı sağlık harcaması (USD PPP) | $2.309 | $5.967 | Kaynak seviyesi düşük: işgücü, altyapı ve kaliteye baskı yaratabilir. |
| Sağlık harcaması / GSYİH | %4,7 | %9,3 | Türkiye, OECD’de en düşük grupta; sürdürülebilir finansman tartışması. |
| Hekim (1000 kişide) | 2,4 | 3,9 | Muayene süreleri, iş yükü ve erişim yönetimi üzerinde etkili. |
| Hemşire (1000 kişide) | 2,9 | 9,2 | En kritik açık: bakım kalitesi, güvenli hasta bakımı ve tükenmişlik riski. |
| Hastane yatağı (1000 kişide) | 3,1 | 4,2 | Yatak kapasitesi OECD’nin altında; bölgesel dağılım da belirleyici. |
| CT+MR+PET (milyonda) | 30 | 51 | İleri görüntülemede kapasite farkı; bekleme ve erişimde etkili olabilir. |
| Jenerik payı (hacim) | %62 | %56 | Maliyet etkin ilaç politikası avantajı. |
Not: Bu tablo, OECD “Health at a Glance 2025” Türkiye ülke sayfasında yer alan özet göstergelerden derlenmiştir.
Sağlık durumu: yaşam süresi ve ölüm göstergeleri
- Yaşam beklentisi: Türkiye’de 77,3 yıl; OECD ortalamasının 3,8 yıl altında.
- Önlenebilir ölüm: 100.000’de 168 (OECD: 145).
- Tedavi edilebilir ölüm: 100.000’de 119 (OECD: 77).
- İntihar: 100.000’de 5 (OECD: 11) – bu göstergede Türkiye daha iyi.
Klinik pratikte karşılığı: “Tedavi edilebilir ölüm” neden kritik?
- Birinci basamakta erken tanı ve sevk zinciri etkinliğiyle yakından ilişkilidir.
- Acil servis/yoğun bakım kapasitesi kadar; kronik hastalık yönetimi, ilaç uyumu ve takip sürekliliği de belirleyicidir.
- Hekim ve özellikle hemşire sayısındaki açık, bakım sürekliliğini ve hasta eğitimi/izlemini zorlaştırabilir.
Risk faktörleri: sigara, obezite, aktivite, hava kirliliği
- Günlük sigara: %28,3 (OECD: %14,8) – Türkiye’de en güçlü risk alanlarından biri.
- Yetersiz fiziksel aktivite: %44 (OECD: %30).
- Öz-bildirim obezite: %20 (OECD: %19).
- PM2.5 maruziyeti: 22,1 µg/m³ (OECD: 11,2) – çevresel risk yüksek.
- Alkol tüketimi: 1,7 litre/kişi (OECD: 8,5) – bu başlıkta Türkiye düşük.
Yorum: Türkiye’nin sağlık çıktılarında kalıcı iyileşme için klinik hizmet kadar tütün kontrolü, hareketsizlikle mücadele ve hava kalitesi politikaları “maliyet-etkin” alanlar olarak öne çıkıyor.
Erişim ve kalite: kapsama güçlü, memnuniyet düşük
- Kapsama: Çekirdek hizmetlerde kapsama %99.
- Karşılanmayan ihtiyaç: %1,2 (OECD: %3,4) – erişim engeli görece düşük.
- Memnuniyet: %41 (OECD: %64) – deneyim/kalite algısı dikkat çekici biçimde düşük.
- Aşılama (DTP): %96 – OECD ortalamasından daha yüksek.
- Meme kanseri taraması: %37 (OECD: %55) – erken tanı katılımı düşük.
- Antibiyotik tüketimi: 1000 kişide 12 DDD (OECD: 16) – OECD ortalamasından düşük.
Sağlık çalışanları için kritik başlık: Memnuniyet neden düşük olabilir?
- Yoğunluk ve randevu baskısı: Talep yönetimi zayıfsa poliklinik yükü artar, muayene süreleri kısalır.
- İletişim ve süreklilik: Aynı hekim/ekiple takip edememe, tedavi uyumunu ve güveni azaltır.
- Bakım ekibindeki hemşire açığı: Eğitim, izlem, hasta güvenliği uygulamalarını zorlaştırır.
Sağlık harcaması: Türkiye’nin “kaynak” seviyesi OECD’ye göre düşük
- Kişi başı sağlık harcaması: $2.309 (USD PPP) – OECD ortalaması $5.967.
- GSYİH’ye oran: %4,7 – OECD ortalaması %9,3.
Yorum: Kaynak seviyesi; hem işgücü planlaması (özellikle hemşire istihdamı ve ücret/çalışma koşulları) hem de altyapı yatırımları üzerinde belirleyici. Düşük harcama, sistemin erişimi korurken kaliteyi yükseltmesini zorlaştırabilir.
Sağlık işgücü: hemşire açığı “alarm” seviyesinde
- Hekim (1000 kişide): 2,4 (OECD: 3,9)
- Hemşire (1000 kişide): 2,9 (OECD: 9,2)
Neden önemli? Hemşire sayısı; hasta güvenliği, enfeksiyon kontrolü, ilaç yönetimi, taburculuk eğitimi, kronik hastalık izlemi ve bakım kalitesi için doğrudan belirleyicidir. OECD’nin ilgili bölümünde, birçok ülkede hemşirelerin iş yükü ve güvenlik algısının önemli bir sorun olduğu vurgulanır; Türkiye’de sayısal açık bu riski artırır.
Altyapı: yatak ve ileri görüntüleme kapasitesi OECD’nin altında
- Hastane yatağı (1000 kişide): 3,1 (OECD: 4,2)
- CT+MR+PET (milyon kişide): 30 (OECD: 51)
- Jenerik ilaç payı: %62 (OECD: %56)
Yorum: Altyapı kapasitesi sadece sayı değil, bölgesel dağılım ve işletme verimliliği ile birlikte değerlendirilmelidir. İleri görüntülemede kapasite farkı; randevu süreleri, tanı gecikmesi ve hasta memnuniyeti üzerinde etkili olabilir.
Bu veriler sağlık çalışanı ve halk için ne anlatıyor?
Sağlık çalışanları (hekim, hemşire, diğer sağlık personeli) için
- İş yükü ve tükenmişlik riski: Hekim sayısındaki fark ve özellikle hemşire açığı, iş yoğunluğunu artırır.
- Kalite göstergeleriyle ilişki: Tedavi edilebilir ölüm oranının yüksekliği, erken tanı/izlem ve bakım sürekliliğine yatırım ihtiyacını işaret eder.
- Hasta deneyimi: Memnuniyetin düşük olması, sahada en çok görülen “iletişim-zaman” baskısının kurumsal sonuçlara yansıması olabilir.
Halk için
- Erişim güçlü: Kapsama yüksek, karşılanmayan ihtiyaç düşük.
- Ancak nitelik/deneyim geliştirmeye açık: Memnuniyet oranı OECD’nin belirgin altında.
- Risk faktörleriyle mücadele şart: Sigara ve hareketsizlik, gelecekte sağlık yükünü artırabilir.
Öncelikli politika alanları (veriye dayalı)
1) Hemşire işgücünü büyütme ve elde tutma
- İstihdam planı + ücret/özlük hakları + güvenli çalışma ortamı.
- İleri hemşirelik rolleri (aile-toplum hemşireliği, ileri uygulama hemşireliği) ile birinci basamakta yük azaltma.
2) Birinci basamak ve koruyucu sağlıkta “yüksek etki”
- Tütün bırakma hizmetlerine erişimi artırma, kanıta dayalı paket uygulamalar.
- Fiziksel aktivite ve obeziteyle mücadelede yerel yönetim + okul + işyeri programları.
- Kanser taramalarında (özellikle meme) katılımı artıracak çağrı/hatırlatma sistemleri.
3) Kalite ve deneyim: randevu, süreklilik, iletişim
- Randevu sürelerini ve poliklinik akışını iyileştiren süreç tasarımı.
- Kronik hastalarda “aynı ekip” ile izlem sürekliliği.
- Hastane içi güvenlik kültürü ve hasta güvenliği göstergelerinde şeffaf izlem.
İnfografik/Tablo önerileri (habere eklenebilir)
- İnfografik 1: “Türkiye vs OECD” 6 kritik gösterge (hekim, hemşire, harcama/GSYİH, yaşam süresi, memnuniyet, sigara).
- İnfografik 2: “Erişim güçlü – Memnuniyet düşük” ikili eksen grafiği.
- İnfografik 3: Risk faktörleri: sigara + hareketsizlik + PM2.5 üçlemesi ve olası sağlık yükü.
- Tablo: Erken tanı/kalite göstergeleri (aşı, tarama, antibiyotik, AMI/stroke 30 gün ölüm oranları).
Kaynaklar
- OECD – Health at a Glance 2025: Türkiye (ülke profili) (Yayın: 13 Kasım 2025)
- OECD – Health at a Glance 2025 (tam rapor): “Health expenditure in relation to GDP”, “Nurses”, “Life expectancy” bölümleri